DE LAATSTE PARTICULIERE EIGENAREN VAN HET KASTEEL

published at 25/07/2017

PRINSES HENRI-AMÉDÉE DE BROGLIE

"Dit wil ik, dit wil ik...", zijn de woorden van Marie-Charlotte-Constance Say (1857-1943), kleindochter van suikerfabrikant Louis Say, wanneer ze op een dag langs de oevers van de Loire wandelt met haar zus Jeanne Say (1857-1916), de markiezin van Brissac, en verleid wordt door het kasteel van Chaumont-sur-Loire. Op 17 maart 1875 wordt juffrouw Say op 17-jarige leeftijd eigenares van het kasteel van Chaumont‑sur-Loire met de bijhorende grond, een kleine 1025 hectare.

Op 7 juni 1875 huwt juffrouw Say prins Henri-Amédée de Broglie in de Madeleine-kerk in Parijs.

Ze heeft geen ouders meer en brengt een bruidsschat mee van twaalf miljoen goudfranken, het kasteel van Chaumont en een herenhuis aan de rue Solférino nr. 10 in Parijs. In Frankrijk is er, op de familie Rothschild na, geen rijkere erfgename. Kort na haar huwelijk maakt de prinses de Broglie van het kasteel van Chaumont haar hoofdwoning en een halve eeuw lang wordt het luxueuze gebouw gebruikt voor rijk opgeluisterde feesten.

Gabriel-Louis Pringué (1885-1965), een dandy die deel uitmaakte van de nauwe vriendenkring van het echtpaar De Broglie, verbleef vele jaren regelmatig in Chaumont, drie maanden in de nazomer en een maand in de zomer. Aan de hand van zijn vele reizen naar talloze illustere aristocratische verblijven in Frankrijk en Europa schreef hij een boek "30 ans de dîners en ville"1 ("30 jaar dineren in de stad"). In dit boek vertelt hij over het dagelijks leven van de familie De Broglie op het Château de Chaumont. Hoewel aan zijn historische kennis getwijfeld mag worden is zijn relaas over het leven bij de De Broglie een waardevolle bron.

"Toen zij (Marie-Charlotte-Constance Say), begeleid door lakeien met pruiken, in het rijtuig van haar zus, de markiezin van Brissac, bij de met genodigden en nieuwsgierigen gevulde kerk van de Madeleine arriveerde en het op het bordes en de trappen wemelde van de mensen, zei ze tegen haar zus: Jeanne, het is veel te druk, laten we morgen terugkomen". 1

"Zij ging met haar miljoenen om zoals anderen met een bal spelen, luidkeels protesterend tegen de hoge prijzen, maar zonder ooit een seconde te aarzelen om datgene waar ze haar zinnen op had gezet te kopen. Wanneer ze een vriend bij zich wilde hebben, stond ze nooit toe dat haar uitnodiging, per telegram of telefoon, afgeslagen werd. Gebeurde dat toch, dan ontstak ze in een kinderlijke wanhoop en beweerde door iedereen in de steek gelaten te zijn. […] Ze besloot haar jacht uit te rusten voor een verre zeereis, zoals ze ook haar automobiel had besteld om naar haar kleermaker te rijden". 1

Voor een bal of diner koos ze uit haar vele lijsten alle persoonlijkheden uit die ze voor het gezelschap verkoos: Personen uit vertrouwelijke kring en uit hoge kringen, Personen onder de koninklijke hoogheden en prinsen, Personen van de ambassades en buitenlanders, Personen uit de danswereld, Personen uit de theaterwereld, Personen uit de bridgewereld en tot slot Personen voor bijkomstig gezelschap, maar met een zeker nut (briljante vrijgezellen, ongetrouwde dames met weinig geld, maar welopgevoed en in staat bij te dragen aan de sfeer).

Ze verblijft ten minste de helft van het jaar in Chaumont en heeft altijd een vijftiental genodigden die meerdere weken bij haar logeren, naast de weekendgasten en de personen die ze de "mobiele brigade" noemt die meestal tot het "Personeel van de Hoogheden en koninklijke prinsen" behoren. In deze paleiswoning komen heel wat heersers van Europa en het Oosten (Edward VII van Engeland, Don Carlos van Portugal, Carol I van Roemenië, de Maharadja’s van Kapurthala, Baroda, Patiala), de bekendste geleerden, de beroemdste kunstenaars (Charles le Bargy, Francis Planté, Francis Poulenc, Marguerite Deval) langs.

"Ik zag er de bekendste gasten uit Europa en de geciviliseerde wereld, hoorde de subtiele muziek der woorden, die op de melodieuze strijkstok van de frasen de oorverdovende dans van de welsprekendheid begeleidde. De prinses De Broglie was een groot erudiet en een bewezen artieste, die zich met innemende, intelligente zielen omringde". 1

De prinses de Broglie is een vrouw met een grenzeloze fantasie en grillen die altijd op de loer liggen. Naast haar vele kwaliteiten heeft ze één grote tekortkoming. Ze haat regels, discipline en haar besluiteloosheid drijft koks en bedienden tot waanzin gek. Aangezien haar kok nooit kan voorzien wanneer ze honger heeft, heeft hij altijd voor elk moment geschikte gerechten klaarstaan, om te allen tijde een diner op te kunnen opdienen (menu's van tot zo’n 11 gerechten en desserts).

In 1905 leidt de Crosnier krach tot het faillissement. Maar dankzij het doordachte beheer van de prins de Broglie is het persoonlijke bezit van zijn vrouw veilig. Er wordt echter een familieraad georganiseerd in aanwezigheid van prins Albert de Broglie (1876-1922), de oudste zoon, Jacques de Broglie (1878-1974), de jongste zoon en prinses Marguerite de Broglie (1883-1973). Na een lange discussie over de bijzondere aard van het huishouden trekt prinses Amédée de Broglie de volgende conclusie: “Aangezien we moeten besparen, beslis ik de broodjes met foie gras van het vieruurtje te schrappen.” Met of zonder foie gras, het leven in Chaumont gaat verder als voorheen. Het verlies door de Crosnier krach is enorm, rond de 28 miljoen goudfranken. De prinses de Broglie heeft echter nog miljoenen genoeg om haar geliefde bestaan voort te zetten en omgeeft zich verder met trouwe of baatzuchtige vrienden die haar vrijgevige gastvrijheid haar opleverde.

Meerdere jaren na de Crosnier krach overlijdt de prins de Broglie in november 1917. Als eindverantwoordelijk beheerder heeft hij het Domaine de Chaumont-sur-Loire vanaf 1875 steeds uit weten te breiden. De prinses de Broglie heeft er geen enkel idee van hoe ze alles moet beheren en laat de zaken voor wat ze zijn. In 1929 volgt de beurskrach die tot een muntdevaluatie leidt, wat de prinses miljoenen kost.

Op 19 september 1930 beslist ze om in Londen een tweede huwelijk aan te gaan met Z.K.H. Infante Luis Fernando de Orleans y Borbón (1888-1945). Bij hun huwelijk is zij 72, hij pas 43.

Ondanks hun enorme fortuin, verplichten talrijke financiële tegenslagen de prinses de Orleans y Borbón ertoe haar herenhuis aan de rue de Solférino nr. 10 in Parijs te verkopen, het Domaine de van Chaumont op te delen en talrijke kunstwerken op veilingen te verkopen.

Op 12 oktober 1937 wordt de prinses de Orleans y Borbón onteigend als de Staat via de rechtbank van eerste aanleg van Blois een onteigening voor openbaar nut uitvoert. Er wordt een vergoeding van een bedrag van 1 800 000 goudfrank goedgekeurd dat uit een bijzonder fonds van de kas van Historische Monumenten komt, ten gunste van prinses de Orleans y Borbón. Op 1 augustus 1938 worden de sleutels officieel aan de Staat overhandigd.

De prinses de Orleans y Borbón brengt haar laatste levensjaren door in twee luxehotels (het Ritz en Georges V) en in haar Parijse flat, rue de Grenelle, waar ze op 15 juli 1943 op 86-jarige leeftijd overlijdt.

Sinds februari 2007 is het Domaine de Chaumont-sur-Loire, via een decentraliseringsregeling, eigendom van de Franse regio Centre-Val de Loire.

1 30 jaar dineren in de stad, Gabriel-Louis Pringué, Editions Revue Adam, 1950.

 

PRINS AMÉDÉE DE BROGLIE

Prins Amédée de Broglie (1849-1917), zoon van de hertog Jacques-Victor Albert de Broglie (1821-1901) - Voorzitter van de raad onder Mac-Macon, in 1873 en 1877, historicus en lid van de Académie française vanaf 1862 - begint een militaire loopbaan als aanvoerder van een eskadron, een functie die hij zeker van 1875 tot 1890 vervulde. Zijn vrouw beklaagt zich onophoudelijk dat hij altijd voor zijn militaire carrière afwezig is en het is zeer waarschijnlijk dat hij op aandringen van zijn echtgenote uiteindelijk ontslag nam.

Na zijn ontslag interesseert Amédée de Broglie zich voor de wetenschap en houdt zich bezig met zeer nuttige kwesties voor een grootgrondbezitter, te weten het beheer van een landgoed als Chaumont-sur-Loire.

Dit programma omvatte verschillende fasen:

Van 1875 tot 1900: de architect Paul-Ernest Sanson (1836-1918) restaureert en moderniseert het kasteel. Bijna elke steen van het kasteel - stuk voor stuk ernstig verweerd - wordt verwijderd en vervangen door een nieuwe steen. Zijn vader, de hertog De Broglie, schrijft hem in een brief op 3 oktober 1898 "een van de andere kwaliteiten die ik steeds opmerk, is de waarlijk kunstzinnige smaak waarmee je dit mooie, oude gebouw van Chaumont hebt gerestaureerd zonder het zijn karakter te ontnemen. Ik zou werkelijk graag zien dat dit voortreffelijke werk wordt gewaardeerd door hen die daar waardig over kunnen oordelen; dit zou je in de kunstwereld de reputatie geven die je verdient, iets dat jouw bescheidenheid, zoals in veel dingen, je verhindert om na te streven". In 1877 ontwerpt dezelfde architect de prachtige paardenstallen, in die periode beschouwd als de modernste en meest luxe van Europa.

De tweede fase van deze werkzaamheden was de aankoop, vanaf 1875 - vanwege de dalende grondprijzen en de slechte situatie waarin de landbouw in deze streek verkeerde - van talloze percelen grond. Het landgoed van 1025 hectare werd uitgebreid uit tot 2500 hectare in 1917, het sterfjaar van de prins De Broglie.
Deze bewerkstelligde in de eerste plaats een omvangrijke afwatering, om zijn streven om deze grond rendabel te maken uit te kunnen voeren. Hij liet rotsen verwijderen die het ploegwerk konden hinderen, kleine sloten opvullen om grote percelen te kunnen creëren, weilanden en slecht onderhouden bossen ontginnen en creëerde grote percelen om een gerationaliseerde exploitatie mogelijk te maken.
De oude groeves, waar water in stond, werden opgevuld en er werden meertjes aangelegd als drinkplaats voor het wild. De paden voor de landbouwers werden opnieuw uitgetekend en hersteld en Amédée de Broglie legde de gemeentes waar zijn landerijen deel van uit maakten een plan voor de verbetering van de landwegen op zijn kosten voor. Zo werd een omvangrijk netwerk van lanen aangelegd, 33 kilometer in totaal, met zes jachtpaviljoens en zeven boerderijen.

De derde fase was de aanleg, vanaf 1884, van een landschapspark met een watertoren, hondenkerkhof en een rustieke brug, door de landschapsarchitect Henri Duchêne (1841-1902).

Van 1903 tot 1913, tot slot realiseert de architect Marcel Boille (1850-1942) op verzoek van de prins De Broglie, een moderne en rationeel opgezette modelboerderij (hokken voor de bouviers, verblijf voor de voerlui, remise voor de wagens, ezelstal, hangar voor het landbouwmaterieel, varkensstal, enz.). Deze werkzaamheden duurden tien jaar voort, zonder voltooid te worden.

De prins Amédée de Broglie sterft op 68-jarige leeftijd aan een longontsteking. 6 november 1917 beschrijft Jacques de Broglie (1878-1974) in een brief aan zijn echtgenote zijn verdriet om de dood van zijn vader: "De prinses (prinses Amédée de Broglie) verliest alles met het verlies van mijn vader, de ideale echtgenoot, zo goed en zacht, deze mens die zijn hele leven aan haar geluk wijdde en werkelijk enkel voor haar heeft geleefd". De dinsdag daarop, op 13 november 1917, werd zijn lichaam naar Chaumont vervoerd en in de kapel van het kasteel opgebaard, waar een rouwkapel was ingericht, en begraven in het familiegraf op het kerkhof van Chaumont-sur-Loire.